Odpowiedzialne korzystanie ze sztucznej inteligencji
Zespół Instytutu Zarządzania Uniwersytetu Szczecińskiego kończy właśnie realizację projektu „VALUES” (Erasmus+, 2023–2026) dotyczącego kompetencji etycznych w obszarze sztucznej inteligencji. Podsumowano już rezultaty badawcze i wdrożeniowe.
Cel projektu
Projekt „VALUES” koncentrował się na analizie i rozwijaniu kompetencji etycznych związanych z wykorzystaniem sztucznej inteligencji w kontekście edukacyjnym i społecznym. Podstawowym pytaniem badawczym było to, w jaki sposób młodzież, edukatorzy i osoby pracujące z młodymi ludźmi postrzegają technologie AI oraz jak wspierać ich w kształtowaniu odpowiedzialnych i krytycznych postaw wobec jej zastosowań.
Badania prowadzono w czterech krajach – Polsce, Niemczech, Danii i na Malcie. Obejmowały wywiady pogłębione z ekspertami, badania ankietowe oraz test samooceny wiedzy i postaw wobec AI (VALUES AI Skills Self-Assessment). Zastosowano podejście action research łączące badania empiryczne z testowaniem opracowanych rozwiązań w praktyce edukacyjnej.
Rezultaty
Uzyskane dane posłużyły do opracowania modeli kompetencji etycznych w obszarze AI i wskazówek dla praktyków edukacji. Powstały:
- przewodnik ze scenariuszami dydaktycznymi, narzędziami refleksji i materiałami szkoleniowymi – Ethical AI Fundamentals Guide;
- narzędzie badawczo-edukacyjne do diagnozy poziomu wiedzy i świadomości etycznej, generujące spersonalizowaną ścieżkę uczenia się – VALUES AI Skills Self-Assessment Tool;
- zestaw zasobów wspierających edukatorów w pracy z młodzieżą, uzupełniony o 7 studiów przypadku z Europy – VALUES Starter Kit for Ethical AI;
- osiem otwartych modułów edukacyjnych (Venturing into AI) wraz z ćwiczeniami, quizami i systemem cyfrowych odznak;
- raporty i cykl artykułów naukowych prezentujących wyniki analiz porównawczych oraz rekomendacje dla polityk edukacyjnych i programów kształcenia.
Sześć kompetencji przekrojowych
Materiały projektu zorganizowano wokół sześciu kompetencji: stronniczość i sprawiedliwość algorytmów, transparentność i wyjaśnialność, odpowiedzialność (accountability), prywatność i ochrona danych, ślad cyfrowy oraz zgodne z prawem i wiarygodne korzystanie z AI (prawa autorskie, dobra osobiste, AI Act, weryfikacja źródeł i kontrola halucynacji).
Wnioski
Wśród kluczowych obserwacji projektowych zespół wskazuje, że systemy AI muszą być transparentne, audytowalne i sprawiedliwe, dane – zróżnicowane, aby unikać dyskryminacji, a nadzór człowieka pozostaje niezbędny w procesach decyzyjnych. Z perspektywy dydaktycznej istotne okazały się dwa spostrzeżenia: edukatorzy szybciej adaptują materiały gotowe do przeprowadzenia niż gotowe do przeczytania, a etyka staje się realna dopiero wtedy, gdy zostaje powiązana z konkretnym zadaniem – redakcją komunikatu, weryfikacją źródła, decyzją o udostępnieniu danych.
Rezultaty są dostępne pod linkami: valuesai.eu | valuesai.eu/values-wp4 | linkedin.com/company/values-ai.
Autorzy
W przedsięwzięciu uczestniczyło sześć instytucji z pięciu krajów europejskich: Uniwersytet Szczeciński (Polska, koordynator), Stowarzyszenie Wspierania Techniki Polskiej (Polska), European E-Learning Institute (Dania), tvw GmbH – The Vision Works (Niemcy), Momentum Marketing Services (Irlandia) i Generation (Malta). Partnerzy reprezentują środowiska akademickie, edukacyjne i technologiczne.
Kierownikiem projektu ze strony Uniwersytetu Szczecińskiego była dr Katarzyna Łobacz z zespołem w składzie: dr inż. Magdalena Malinowska, mgr Beniamin Zawilla, mgr Sebastian Matysik.
Okres realizacji projektu: 1.08.2024–31.07.2026
Finansowanie: Komisja Europejska (Erasmus+)